بعد از عمل تعویض مفصل زانو، تعدادی از بیماران دچار عوارض و یا مشکلات خاصی می شوند. یکی از این مشکلات، محدودیت حرکتی یا خشکی و سفت شدن زانو است، به نحوی که دیگر مثل قبل راحت خم نمیشود ، محدودیت حرکتی زانو بعد از عمل تعویض مفصل زانو کاملا طبیعی است و در بسیاری از بیماران دیده می شود. اما اگر بیشتر از حد معمول طول بکشد یا همراه با درد شدید باشد، نشانه یک مشکل زمینه ای است.
در اینجا قصد داریم تا عواملی که در بروز آن نقش اساسی دارند را به طور کامل بررسی کنیم. همچنین اینکه چه زمانی باید نگران این موضوع بود و یا چه کارهایی به بهتر شدن زانو کمک می کند.
محدودیت حرکتی یا سفتی زانو چیست؟
سفتی زانو حالتی است که در آن بیمار احساس می کند مفصل زانو بهخوبی خم یا صاف نمی شود. در نتیجه در زمان انجام حرکات ساده مثل نشستن، بلند شدن یا بالا رفتن از پله ها مفصل مقاومت می کند. این مشکل معمولا همراه با کم شدن دامنه حرکتی، احساس فشار در جلو یا پشت زانو و گاهی درد خفیف تا متوسط است.
بعد از تعویض مفصل زانو، مقدار کمی سفتی کاملا طبیعی است، اما اگر این حالت ادامه دار باشد، نشان می دهد که مفصل یا عضلات اطراف آن به درستی با شرایط جدید سازگار نشده اند.
دلایل سفتی زانو بعد از تعویض مفصل
بعد از جراحی تعویض مفصل، عوامل مختلفی باعث می شوند که زانو خشک یا دچار محدودیت در حرکت شود. برخی از این عوامل به روند ترمیم بدن و برخی دیگر به نوع جراحی و شرایط بیمار مربوط است. علل احتمالی شامل موارد زیر است.
- چسبندگی و فیبروز بافتی (Arthrofibrosis)
- ورم باقی مانده در مفصل
- شروع دیرهنگام فیزیوتراپی یا تمرین نادرست
- درد کنترلنشده
- ضعف عضلات اطراف زانو
- اشکالات نادر در تراز یا سایز پروتز
شایع ترین علت در میان این موارد، تشکیل بافتهای سفت و چسبنده در اطراف مفصل است که مثل یک مانع مکانیکی اجازه خم شدن کامل را نمی دهد. ورم طولانی مدت هم می تواند حرکت را دشوار کند. در ادامه هر کدام از این موارد را به طور کامل بررسی خواهیم کرد.
۱- چسبندگی و فیبروز بافتی
یکی از شایع ترین دلایل سفت شدن زانو بعد از تعویض مفصل، چسبندگی های داخل مفصل است. وقتی جراحی انجام می شود، بدن شروع می کند به ترمیم بافت ها می کند ،اگر این روند بیش از حد فعال شود، رشته های سفت و اضافی داخل مفصل به وجود می آید که حرکت زانو را محدود می کند. بیمار معمولا احساس می کند زانو مثل قبل نرم نیست و برای خم شدن به زانو فشار می آید. اگر این مورد زود تشخیص داده شود، با فیزیوتراپی و تمرین های درست بهتر خواهد شد.
۲- ورم باقی مانده در مفصل
بعد از جراحی کاملا طبیعی است که در مفصل ورم ایجاد شود. اما اگر این ورم مدت طولانی بماند، باعث سنگینی و خشکی زانو می شود. مایع اضافه داخل مفصل اجازه نمی دهد زانو راحت خم و صاف شود. معمولا بیمار حس می کند یک چیزی داخل زانو جلوی حرکتش را می گیرد. کنترل ورم با یخ، بالا نگه داشتن پا و تمرین های سبک می تواند کمک زیادی به این مشکل کند.
۳- شروع دیر یا اشتباه فیزیوتراپی
یکی از اصلی ترین بخش های موفقیت در عمل تعویض مفصل زانو، فیزیوتراپی درست و به موقع است. اگر بیمار دیر شروع کند یا تمرین ها را اشتباه انجام دهد، مفصل خشک می شود و دامنه حرکت هم کم می شود. زیرا عضلات اطراف زانو ضعیف می شوند و مفصل به حالت عادی بر نمی گردد. به همین خاطر است که پزشک همیشه تاکید می کند تمرین ها باید از همان روزهای اول با برنامه منظم شروع شود.
۴- درد کنترل نشده
وقتی درد زیاد باشد، بیمار از حرکت دادن زانو می ترسد و به مرور زمان از انجام تمرین ها عقب می ماند. همین بی حرکتی باعث سفت شدن زانو می شود. درد باید با دارو و تکنیک های فیزیوتراپی کنترل شود تا بیمار بتواند راحت تمرین کند. هر چقدر زانو بیشتر حرکت داشته باشد، احتمال سفت شدن هم کمتر می شود.
۵- ضعف عضلات اطراف زانو
عضلات جلو و پشت ران و عضلات ساق پا بعد از عمل ضعیف می شوند و اگر تقویت نشوند، مفصل به خوبی حمایت نمی شود. وقتی عضلات توان کافی نداشته باشند، بیمار نمی تواند زانو را درست خم و صاف کند و حس سفتی بیشتر می شود. تقویت این عضلات نقش مهمی در برگشت دامنه حرکتی دارد و معمولا با چند هفته تمرین اصولی بهتر می شود.
۶- اشکالات نادر در تراز یا اندازه پروتز
در درصد کمی از بیماران، ممکن است مشکل مربوط به تراز نبودن یا اندازه پروتز باشد. یعنی قطعات پروتز دقیقا در محل مناسب خود قرار نگرفته اند یا اندازه آنها با ساختار زانو هماهنگ نیست. این موضوع باعث محدودیت حرکت و سفتی مفصل می شود. تشخیص این حالت فقط با بررسی پزشک متخصص و تصویر برداری دقیق امکان پذیر است.
روش های درمان
بعد از عمل، اگر زانو سفت شود معمولا با چند روش ساده و اصولی قابل درمان است. درمان ها از موارد سبک و خانگی شروع می شود و اگر جوابگو نباشد، باید به سراغ روش های تخصصی تر رفت. در اینجا چند مورد از مهم ترین این روش ها را معرفی خواهیم کرد.
- فیزیوتراپی هدفمند: تمرین های مخصوص برای افزایش دامنه حرکت و تقویت عضلات که یکی از مهم ترین مراحل درمان است.
- حرکت درمانی و تمرین های روزانه: خم و صاف کردن مداوم زانو در حد تحمل که به نرم شدن مفصل کمک می کند.
- کنترل ورم: استفاده از یخ، بالا نگه داشتن پا و جوراب های مخصوص که ورم را کم می کند و حرکت راحت تر می شود.
- داروهای ضد درد و التهاب: برای کنترل درد و کم کردن التهاب تا بیمار بتواند راحت تر تمرین کند.
- استفاده از دستگاه CPM: یک دستگاه محرک که زانو را آرام و مداوم خم و صاف می کند و برای روزهای اول خیلی مفید است.
- تزریق داخل مفصل در موارد خاص: وقتی التهاب شدید باشد پزشک ممکن است تزریق انجام دهد تا حرکت بهتر شود.
- مانیپولیشن زیر بیهوشی: اگر سفتی شدید باشد، پزشک زیر بیهوشی زانو را به صورت کنترل شده خم می کند تا چسبندگی ها باز شود.
- جراحی مجدد در موارد خیلی نادر: فقط زمانی انجام می شود که مشکل از پروتز یا تراز مفصل باشد و هیچ روش دیگری جواب ندهد.
در بیشتر بیماران، سفتی زانو با فیزیوتراپی و تمرین درست حل می شود و نیاز به روش های سنگین تر نیست. مهم ترین نکته این است که بیمار تمرین ها را منظم انجام دهد و از حرکت دادن زانو نترسد. هر چقدر مفصل بیشتر کار کند، احتمال اینکه دوباره نرم شود و دامنه حرکتی برگردد بیشتر است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر سفتی زانو با وجود تمرین های منظم بهتر نشود یا هر روز بیشتر شود، بهتر است بیمار توسط پزشک معاینه شود. همچنین اگر زانو همراه با ورم شدید، درد غیر عادی، گرمی و قرمزی زیاد، ناتوانی در خم کردن بیش از حد یا قفل شدن مفصل باشد، بهتر است به متخصص ارتوپدی مراجعه کنید.
اما جای نگرانی نیست، زیرا در بیشتر موارد، مشکل ساده است و فقط برنامه درمان نیاز به تغییر دارد.
جمع بندی
در بیشتر بیماران، روند بهبودی بعد از تعویض مفصل زانو خوب پیش می رود و با چند هفته تمرین و مراقبت، حرکت زانو به حالت طبیعی بر می گردد. اما سفتی زانو بعد از عمل تعویض مفصل زانو یکی از عوارضی است که اگر جدی گرفته نشود می تواند جلوی بهبود کامل را بگیرد. در بیشتر اوقات، این مشکل به خاطر چسبندگی، ورم و ضعف عضلات ایجاد می شود و با فیزیوتراپی و تمرین های منظم قابل درمان است. اگر با وجود تمرین و گذشت زمان، سفتی بهتر نشد یا همراه با درد و محدودیت شدید بود، حتما باید به پزشک مراجعه کنید.